Με τη νέα σχολική χρονιά να έχει ξεκινήσει, ένα ερώτημα απασχολεί αρκετούς γονείς: όταν ένα παιδί καλείται να μπει σε ένα νέο τμήμα, πόσο σημαντικό είναι να έχει μαζί του ένα γνώριμο πρόσωπο; Και με ποια κριτήρια αποφασίζεται τελικά ποια παιδιά θα βρεθούν στην ίδια τάξη;
Για ένα μικρό παιδί, η έναρξη μιας νέας σχολικής χρονιάς δεν είναι απλώς η επιστροφή στο σχολείο. Μπορεί να σημαίνει νέα τάξη, διαφορετικό εκπαιδευτικό, καινούργιους συμμαθητές και ένα διαφορετικό κοινωνικό περιβάλλον μέσα στο οποίο θα χρειαστεί να βρει τη θέση του.
Ιδιαίτερα στις μικρότερες ηλικίες, η μετάβαση αυτή έχει και έντονη κοινωνική διάσταση. Το παιδί καλείται να επικοινωνήσει, να παίξει, να δημιουργήσει νέες σχέσεις και να αισθανθεί ότι ανήκει. Ένα γνώριμο πρόσωπο μέσα σε αυτό το καινούργιο περιβάλλον μπορεί, επομένως, να λειτουργήσει ως σημείο αναφοράς.
Το ερώτημα είναι αν αυτό θα πρέπει να λαμβάνεται υπόψη όταν δημιουργούνται τα σχολικά τμήματα.
Τι λέει η επιστήμη;
Η Σχολική-Εκπαιδευτική Ψυχολόγος Κυριακή Κωνσταντίνου εξηγεί:
Ως εγγεγραμμένη Σχολική/Εκπαιδευτική Ψυχολόγος, θεωρώ ότι, ιδιαίτερα στις μικρότερες ηλικίες, αξίζει να δίνεται μεγαλύτερη προσοχή στις σημαντικές και θετικές σχέσεις που έχει ήδη αναπτύξει ένα παιδί με συνομηλίκους.
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε παιδί πρέπει να παραμένει στην ίδια τάξη με τον καλύτερό του φίλο ή ότι ο αποχωρισμός από έναν φίλο αποτελεί από μόνος του ψυχολογικό κίνδυνο. Τα παιδιά έχουν την ικανότητα να δημιουργούν νέες σχέσεις και η διεύρυνση του κοινωνικού τους δικτύου αποτελεί σημαντικό μέρος της ανάπτυξής τους. Εκείνο που θεωρώ σημαντικό είναι να μην αντιμετωπίζουμε τις ήδη υπάρχουσες θετικές σχέσεις ως παιδαγωγικά αδιάφορες.
Η έρευνα έχει δείξει ότι η παρουσία και η ποιότητα των φιλικών σχέσεων στην προσχολική ηλικία συνδέονται με την κοινωνική και σχολική προσαρμογή. Ένα παιδί που μπαίνει σε μια καινούργια τάξη έχοντας δίπλα του ένα παιδί που γνωρίζει ήδη και με το οποίο έχει μια θετική και αμοιβαία σχέση, δεν ξεκινά εντελώς από το μηδέν. Έχει ένα οικείο σημείο αναφοράς μέσα σε ένα νέο κοινωνικό περιβάλλον, το οποίο μπορεί να λειτουργήσει ως «γέφυρα» προς το καινούργιο.
Η ποιότητα της σχέσης, όμως, έχει σημασία. Δεν είναι όλες οι φιλίες υποστηρικτικές. Μια σχέση μπορεί να προσφέρει ασφάλεια και στήριξη, αλλά μπορεί επίσης να χαρακτηρίζεταιαπό συγκρούσεις ή εξάρτηση. Γι’ αυτό δεν θα υποστήριζα ένα σύστημα στο οποίο οι γονείς απλώς δηλώνουν «θέλω το παιδί μου με αυτό το παιδί» και το αίτημα γίνεται αυτόματα αποδεκτό. Θα θεωρούσα πιο κατάλληλο μια σημαντική και θετική σχέση συνομηλίκων να μπορεί να γνωστοποιείται στο σχολείο και να αξιολογείται μαζί με τα υπόλοιπα δεδομένα που αφορούν τη σύνθεση της τάξης.
Το ζητούμενο δεν είναι να κρατήσουμε τα παιδιά μαζί. Είναι να οργανώσουμε καλά τη μετάβαση. Οι αλλαγές και οι νέες κοινωνικές εμπειρίες είναι μέρος της ανάπτυξης και τα παιδιά χρειάζεται σταδιακά να αποκτούν την ικανότητα να προσαρμόζονται σε αυτές. Υπάρχει, όμως, διαφορά ανάμεσα στο «το παιδί πρέπει να μάθει να αντιμετωπίζει τις αλλαγές» και στο «δεν χρειάζεται να λαμβάνουμε υπόψη μας τις σχέσεις που έχει ήδη δημιουργήσει». Το πρώτο είναι αναπτυξιακά αναγκαίο. Το δεύτερο δεν προκύπτει από την επιστημονική βιβλιογραφία.
Μια καλή σχολική μετάβαση δεν είναι αυτή που εξαλείφει την αλλαγή, αλλά εκείνη που δίνει στο παιδί αρκετά σημεία συνέχειας ώστε να μπορεί να την αντιμετωπίσει και να την αξιοποιήσει. Και εδώ βρίσκεται, κατά τη γνώμη μου, η ουσία: η προσαρμογή δεν σημαίνει ότι ζητάμε από το παιδί να αφήσει πίσω του ό,τι γνωρίζει και να ξεκινήσει από το μηδέν. Σημαίνει ότι το βοηθούμε να χρησιμοποιήσει ό,τι ήδη έχει — τις δεξιότητές του, τις σχέσεις του, τις εμπειρίες του και τα πρόσωπα στα οποία αισθάνεται οικεία — ώστε να μπορέσει να ανοιχτεί με μεγαλύτερη ασφάλεια στο καινούργιο.
Τι ισχύει στην Κύπρο;
Στην Κύπρο, οι επίσημες διαδικασίες για την Προδημοτική ρυθμίζουν την εγγραφή, τις εκπαιδευτικές περιφέρειες και τις μετεγγραφές, καθώς και την επιλογή παιδιών μικρότερης ηλικίας όταν υπάρχουν διαθέσιμες θέσεις. Για τη σχολική χρονιά 2026–2027, η υποχρεωτική Προδημοτική Εκπαίδευση αφορά παιδιά από 4 ετών και 4 μηνών, ενώ η Προδημοτική τάξη αφορά παιδιά ηλικίας 5 ετών. Τα παιδιά υποχρεωτικής ηλικίας εγγράφονται στο νηπιαγωγείο της εκπαιδευτικής τους περιφέρειας.
Στα επίσημα έντυπα και στις οδηγίες εγγραφής προβλέπονται συγκεκριμένες περιπτώσεις που μπορούν να επηρεάσουν το σχολείο στο οποίο θα φοιτήσει ένα παιδί. Μία από αυτές αφορά τα αδέλφια: όταν ένα παιδί έχει μεγαλύτερο αδελφό ή αδελφή που φοιτά στις τάξεις Α΄ έως Ε΄ σε γειτονικό ή συστεγαζόμενο δημοτικό σχολείο, μπορεί να εγγραφεί στο αντίστοιχο νηπιαγωγείο, ακόμη και όταν αυτό δεν ανήκει στην εκπαιδευτική του περιφέρεια.
Δεν προβλέπεται, αντίστοιχα, πεδίο στην αίτηση εγγραφής για να δηλώσει ο γονιός ένα συγκεκριμένο παιδί με το οποίο το παιδί του έχει ήδη μια σημαντική φιλική σχέση. Ωστόσο, σύμφωνα με ενημέρωση που λάβαμε από το Υπουργείο, ο γονιός μπορεί να αναφέρει μια τέτοια σχέση στη διεύθυνση του νηπιαγωγείου κατά τη διαδικασία της εγγραφής, ώστε να είναι γνωστή και, εφόσον κριθεί σκόπιμο από τη διεύθυνση, να ληφθεί υπόψη. Το σημείο αυτό έχει σημασία, καθώς πρόκειται για μια δυνατότητα που δεν αποτυπώνεται ως ξεχωριστό πεδίο στην επίσημη αίτηση. Επομένως, ο γονιός δεν ενημερώνεται μέσα από το ίδιο το έντυπο ότι μπορεί να γνωστοποιήσει μια τέτοια σχέση και να ζητήσει να συνεκτιμηθεί.
Σε ό,τι αφορά τον τρόπο με τον οποίο σχηματίζονται τα επιμέρους τμήματα, η ενημέρωση που λάβαμε από το Υπουργείο είναι ότι, λόγω της μικρής ηλικίας των παιδιών, δεν εφαρμόζεται διαδικασία διαχωρισμού με συγκεκριμένα κριτήρια. Η κατανομή των παιδιών στα παράλληλα τμήματα γίνεται τυχαία.
Η θέση αυτή αφορά αφορά τον σχηματισμό των τμημάτων, δεν αναιρεί όμως τη σημασία που μπορεί να έχουν οι ήδη υπάρχουσες θετικές σχέσεις για την κοινωνική και συναισθηματική προσαρμογή ενός παιδιού. Η επιστημονική βιβλιογραφία έχει συνδέσει την ποιότητα των φιλικών σχέσεων με την προσαρμογή στο σχολικό περιβάλλον, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι κάθε παιδί χρειάζεται να βρίσκεται στο ίδιο τμήμα με τον φίλο του.
Το ενδιαφέρον βρίσκεται, επομένως, στο σημείο όπου συναντώνται τα δύο: από τη μία, ένα σύστημα που προβλέπει τυχαία κατανομή των παιδιών στα τμήματα και, από την άλλη, η επιστημονική γνώση ότι οι σχέσεις με συνομηλίκους αποτελούν σημαντικό μέρος της κοινωνικής και συναισθηματικής προσαρμογής. Το ερώτημα δεν είναι αν η φιλία θα πρέπει να αποτελεί κριτήριο για τον σχηματισμό των τμημάτων, αλλά αν υπάρχει περιθώριο να λαμβάνονται υπόψη οι σημαντικές και θετικές σχέσεις που έχουν ήδη δημιουργήσει τα παιδιά.
Πρακτικά, παραμένει το ερώτημα κατά πόσο οι γονείς γνωρίζουν ότι μπορούν να αναφέρουν στη διεύθυνση του νηπιαγωγείου μια τέτοια σχέση, παρότι δεν υπάρχει σχετικό πεδίο στην αίτηση εγγραφής. Μια πιο σαφής ενημέρωση για αυτή τη δυνατότητα, αλλά και για τον τρόπο με τον οποίο μπορεί να ληφθεί υπόψη, θα έκανε τη διαδικασία πιο ξεκάθαρη για όλους.
Σε κάθε περίπτωση, η προσαρμογή δεν είναι συνώνυμη με τον αποχωρισμό. Ένα παιδί χρειάζεται να μπορεί να δημιουργεί νέες σχέσεις και να προσαρμόζεται στις αλλαγές, όμως αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε στοιχείο συνέχειας από το προηγούμενο σχολικό περιβάλλον είναι αδιάφορο. Η πρόκληση για το σχολείο είναι να δημιουργεί χώρο για το καινούργιο, χωρίς να αγνοεί όσα ήδη λειτουργούν υποστηρικτικά για το παιδί.
Ευχαριστούμε την Κυριακή Κωνσταντίνου, Εγγεγραμμένη Σχολική-Εκπαιδευτική Ψυχολόγο, για τη συμβολή της στο άρθρο.
Αριθμός Μητρώου: 810
Τηλέφωνο Επικοινωνίας: 97863711
Πηγές/Βιβλιογραφία:
Engle, J. M., McElwain, N. L., & Lasky, N. (2011). Presence and Quality of Kindergarten Children’s Friendships: Concurrent and Longitudinal Associations with Child Adjustment in the Early School Years. Infant and child development, 20(4), 365–386. https://doi.org/10.1002/icd.706
Ladd, G. W., Kochenderfer, B. J., & Coleman, C. C. (1996). Friendship quality as a predictor of young children’s early school adjustment. Child development, 67(3), 1103–1118.
Jindal‐Snape, D., Hannah, E. F., Cantali, D., Barlow, W., & MacGillivray, S. (2020). Systematic literature review of primary‒secondary transitions: International research. Review of Education, 8(2), 526-566.
Υπουργείο Παιδείας, Αθλητισμού και Νεολαίας, 2026, Enrolment in Pre-Primary School
ΥΠΑΝ, 2025, Εγγραφές/μετεγγραφές μαθητών/ριών στα Δημόσια Νηπιαγωγεία για τη σχολική χρονιά 2026–2027
